Thứ bảy, 26 Tháng 7 2014 00:00

Một số vấn đề về kiểm toán ngân sách Nhà nước

1. Bản chất của ngân sách nhà nước

Từ “ngân sách” được xuất phát từ thuật ngữ “budget”, một từ tiếng Anh thời trung cổ, dùng để mô tả chiếc túi của nhà vua trong đó có chứa những khoản tiền cần thiết cho những khoản chi tiêu công cộng. Dưới chế độ phong kiến, chi tiêu của nhà vua cho những mục đích công cộng như: đắp đê phòng chống lũ lụt, xây dựng đường xá và chi tiêu cho bản thân hoàng gia không có sự tách biệt nhau. Trong đời sống kinh tế, thuật ngữ ngân sách đã thoát ly ý nghĩa ban đầu và mang nội dung hoàn toàn mới. Từ điển Oxford advanced learn’s Dictionary của Nhà xuất bản Đại học Oxford của Anh thì giải thích: ngân sách là khoản tiền để cho tổ chức hoặc cá nhân sử dụng với kế hoạch chi tiêu trong một khoảng thời gian nhất định. Từ điển Thuật ngữ tài chính tín dụng giải thích: Ngân sách được hiểu là dự toán và thực hiện mọi khoản thu nhập (tiền thu vào) và chi tiêu (tiền xuất ra) của bất kỳ một cơ quan, xí nghiệp, tổ chức, gia đình hoặc cá nhân trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm). Bất kỳ ngân sách nào cũng là một dự báo của các hoạt động. Các cá nhân, doanh nghiệp, cơ quan hành chính địa phương và đặc biệt là nhà nước đều tiến hành lập các chương trình tài chính dưới dạng dự báo về hoạt động thu và chi của mình.  Khi  giai  cấp  tư sản  lớn  mạnh  và từng bước khống chế nghị viện và đòi hỏi tách bạch hai khoản chi tiêu này, từ đó hình thành khái niệm ngân sách Nhà nước (NSNN).

NSNN là một phạm trù mang tính lịch sử gắn liền với sự ra đời của nhà nước. Nhà nước ra đời tất yếu phải có nguồn lực tài chính để trang trải cho các chi phí hoạt động của bộ máy và thực hiện chức năng kinh tế xã hội của nhà nước, NSNN là nguồn lực tài chính chủ yếu, cơ bản nhất của nhà nước. Theo nguyên lý chung, NSNN là một bộ phận của công sản và được huy động, cất trữ, sử dụng trong một tổ chức, cơ quan, đơn vị cụ thể. Khái niệm NSNN là khái niệm trừu tượng và cho đến nay vẫn có nhiều quan điểm về khái niệm NSNN.

Theo Từ điển điện tử Bách khoa toàn thư Việt Nam:

NSNN là toàn bộ các khoản thu chi của nhà nước trong dự toán đã được Quốc hội quyết định và thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. NSNN là kế hoạch tài chính cơ bản của nhà nước trong hệ thống tài chính quốc gia để phát triển kinh tế - xã hội và duy trì bộ máy quản lý nhà nước.

Theo Từ điển Thuật ngữ tài chính tín dụng: NSNN là dự toán và thực hiện các khoản thu chi bằng tiền của nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm).

Theo ý kiến của GS.TS Tào Hữu Phùng: NSNN là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế-xã hội của mình.

Các ý kiến trên xuất phát từ cách tiếp cận vấn đề khác nhau và có những nhân tố hợp lý nhưng chưa đầy đủ xét về phương diện pháp lý, bản chất kinh tế và tính chất xã hội của NSNN. Có thể thấy, điểm khác biệt căn bản của NSNN và “ngân sách tư nhân” nói chung là trên phương diện pháp lý. NSNN thể hiện sự phân chia thẩm quyền giữa một bên là cơ quan thảo luận tác động thông qua việc phê chuẩn, một bên là cơ quan hành pháp phụ trách việc thực thi các quyết định của cơ quan thảo luận. Tính đặc thù của NSNN được thể hiện dưới dạng một loạt các quyết định phê chuẩn thông qua của nghị viện, quốc hội đối với chính phủ. Các quyết định phê chuẩn ngân sách hướng vào các hoạt động với đối tượng được xác định rõ ràng và với thời gian hiệu lực hạn chế. Dự toán NSNN được phê chuẩn là một văn bản luật và về nguyên tắc phải được thông qua trước khi triển khai các hoạt động ngân sách. Quyết định phê chuẩn cho phép chính phủ tiến hành thu hoặc chi nhưng không thể làm thay đổi quy định pháp lý cũng như nguyên tắc chung của pháp luật hiện hành trừ những trường hợp cụ thể. Các quyết định phê chuẩn NSNN không tạo ra quyền đối với các cá nhân. Quy định này rất cần thiết về mặt pháp lý nhằm bảo đảm về mặt chính trị cho nghị viện, cho phép nghị viện duy trì vai trò là cơ quan duy nhất quyết định về ngân sách, ít nhất là trên lý thuyết. Xét về hình thức, NSNN là bản dự toán thu và chi do chính phủ lập ra, trình Quốc hội phê chuẩn và giao cho chính phủ tổ chức thực hiện, kết thúc năm ngân sách, NSNN biểu hiện dưới hình thức bản quyết toán. Xét về thực thể, NSNN bao gồm những nguồn thu cụ thể, những khoản chi cụ thể và được định lượng. Xét về quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN, các khoản thu hình thành NSNN, các khoản chi đều phản ánh những mối quan hệ kinh tế nhất định giữa nhà nước với người nộp thuế, giữa nhà nước với các cơ quan, đơn vị thụ hưởng. Từ những quan niệm như trên, chúng ta có thể khái quát về bản chất của NSNN ở một số khía cạnh chủ yếu như sau:

Thứ nhất, Về phương diện pháp lý: NSNN là một đạo luật về các khoản thu, chi của nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định. NSNN được dự toán bởi cơ quan hành pháp (chính phủ), được thảo luận và quyết định bởi cơ quan lập pháp (quốc hội, nghị viện). NSNN do chính phủ tổ chức thực hiện và được giám sát, kiểm tra bởi các cơ quan dân cử cũng như các tổ chức đoàn thể và nhân dân. Mặt khác, các hoạt động thu chi NSNN đều được tiến hành trên cơ sở nhất định do nhà nước quy định, đây là một yêu cầu khách quan do phạm vi hoạt động của NSNN được tiến hành trên mọi lĩnh vực và tác động đến mọi chủ thể của nền kinh tế xã hội;

Thứ hai, Về bản chất kinh tế: NSNN là quan hệ kinh tế -tài chính giữa một bên là nhà nước và bên kia là các chủ thể của nền kinh tế-xã hội trong quá trình huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực của nền kinh tế. Hoạt động cơ bản của NSNN là hoạt động huy động, phân phối và phân phối lại thu nhập do các chủ thể kinh tế mới sáng tạo ra. Thông qua việc tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nước, một phần thu nhập của các chủ thể chuyển thành thu nhập của nhà nước. Nhà nước sử dụng quyền lực và quyền chủ sở hữu của mình thực hiện huy động và phân phối lại một bộ phận tài lực của nền kinh tế. Việc huy động và phân phối NSNN chủ yếu dưới hình thức giá trị, gắn liền với việc hình thành và sử dụng quỹ NSNN nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. Xét về quan hệ kinh tế chứa đựng trong NSNN, các khoản thu, các khoản chi đều phản ánh mối quan hệ kinh tế nhất định giữa nhà nước với người nộp thuế, giữa nhà nước với cơ quan, đơn vị thụ hưởng NSNN. Nhà nước có quyền lực về NSNN nhưng NSNN cũng thể hiện mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa nhà nước và các thành viên của xã hội. Chính vì mối quan hệ này, đòi hỏi bất cứ một quốc gia nào cũng phải có chính sách ngân sách đúng đắn, tôn trọng các quy luật kinh tế khách quan, đồng thời mọi khoản chi tiêu của nhà nước phải được tính toán thận trọng, thể hiện tính tiết kiệm, hiệu quả và công bằng xã hội;

Thứ ba, Về tính chất xã hội: NSNN là công cụ kinh tế của nhà nước, nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng của nhà nước. Nội dung chủ yếu của NSNN không đơn thuần là thu, chi ngân sách mà còn là định hướng chính sách, mục tiêu của nhà nước trong kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội của đất nước. Đồng thời, nhà nước thực hiện các chức năng thực hiện dịch vụ xã hội có tính chất đặc biệt hoặc đặc thù mà các thành phần hay lực lượng khác trong xã hội không thực hiện được hoặc không được pháp luật cho phép thực hiện.

Như vậy, thực chất NSNN được nhà nước sử dụng để phân phối một bộ phận của cải của xã hội nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế xã hội của nhà nước. NSNN phản ánh các mối quan hệ kinh tế giữa nhà nước và các chủ thể trong nền kinh tế xã hội trong quá trình phân phối nguồn lực tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của nhà nước trên cơ sở luật định. Quyền lực về NSNN thuộc về nhà nước. Mọi khoản thu và chi tài chính của nhà nước đều do nhà nước quyết định và nhằm mục đích phục vụ yêu cầu thực hiện các chức năng của nhà nước. Quan hệ trong tạo lập và sử dụng NSNN mang tính pháp lý cao và chủ yếu không mang tính hoàn trả trực tiếp. Biểu hiện bên ngoài, NSNN là bảng dự toán thu, chi bằng tiền, cũng có thể là bản quyết toán, thực hiện các khoản thu, chi của nhà nước trong chu kỳ quyết toán ngân sách (thường là một năm). Chính phủ dự toán các khoản thu, chi trong một năm, trình quốc hội quyết định và quốc hội giao cho chính phủ thực hiện dự toán được phê duyệt. NSNN phải thích nghi và điều chỉnh các biến động kinh tế có tác động trực tiếp tới nguồn thu của mình hoặc thực hiện những giải pháp cấp bách trong việc sử dụng các khoản chi. Chính vì vậy, NSNN luôn được điều chỉnh trong thời gian thực hiện. Quốc hội (nghị viện) thông qua các dự toán ngân sách sửa đổi, phê chuẩn những sự điều chỉnh này và có thể điều chỉnh thực hiện NSNN trong cả năm hoặc vào thời điểm cuối năm. Bên cạnh đó, NSNN có vai trò là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội đặt ra vấn đề cần tăng cường tính hiệu quả trong việc quản lý và sử dụng NSNN.

Từ những phân tích về bản chất NSNN như trên, có thể nhận thấy rằng, kiểm toán NSNN cần đi sâu đánh giá về các mối quan hệ kinh tế, quan hệ lợi ích giữa các chủ thể trong xã hội khi nhà nước tham gia phân phối các nguồn lực tài chính quốc gia. Lợi ích phải được kiểm toán đánh giá, xem xét dưới các góc độ khác nhau cả về khía cạnh kinh tế cũng như xã hội. Khi tiến hành kiểm toán NSNN cần phải sử dụng các loại hình kiểm toán khác nhau để đánh giá độc lập từ bên ngoài theo những mục tiêu kiểm toán nhất định nhằm tăng cường tính minh bạch, tính kinh tế, tính hiệu quả, tính hiệu lực, tính đúng đắn, tính trung thực… trong việc quản lý, sử dụng, phản ánh, ghi chép và điều hành NSNN. Biểu hiện bên ngoài của NSNN có thể là các khoản thu NSNN, chi NSNN, dự toán NSNN, quyết toán NSNN…, chính vì vậy, xét về hình thức, kiểm toán NSNN sẽ lấy đối tượng là các báo cáo quyết toán, các bản khai tài chính, các khoản mục thu, chi, dự toán NSNN. Thông qua chức năng xác nhận, kiểm toán NSNN có thể xác nhận số liệu quyết toán NSNN, cho ý kiến về dự toán NSNN, xác nhận các khoản thu, chi NSNN. Xét về nội dung bên trong, thông qua chức năng tư vấn, kiểm toán NSNN có thể phân tích và đánh giá mối quan hệ giữa các khoản mục thu chi, giữa các chủ thể quản lý, điều hành NSNN, các chủ thể liên quan đến trách nhiệm quản lý, điều hành, giám sát, phê chuẩn NSNN xét về mọi phương diện, kể cả phương diện tuân thủ các quy định cũng như phương diện hiệu lực, hiệu quả trong quản lý, điều hành, sử dụng NSNN...

Trên đây là trích dẫn của tài liệu, để xem toàn văn tài liệu xin quý vị tải xuống tệp đính kèm. 

Đã xem 134 lần

Đăng ký nhận email

Đăng ký email để có thể có được những cập nhật mới nhất về tải liệu được đăng tải trên website

Tập san đã phát hành