Thứ năm, 24 Tháng 1 2019 01:37

Giới thiệu về hệ thống giáo dục Pháp

Hệ thống giáo dục phổ thông của Cộng hòa Pháp hiện nay có cấu trúc chung tương đối giống với Việt Nam. Tổng số năm học ở phổ thông kéo dài 12 năm (không tính bậc mầm non) trong đó Cấp 2 gồm Mầm non (3 đến 4 năm) + Sơ cấp (5 năm, từ 6 tuổi) và Cấp 2 gồm Sơ trung 1 collège (4 năm) + Cao trung - lycée (3 năm).

So sánh với Việt Nam, hệ thống giáo dục phổ thông của Cộng hòa Pháp có những đặc điểm nổi bật hơn như giáo dục bắt buộc từ 6 đến 16 tuổi và Giáo dục mầm non không bắt buộc nhưng tuyệt đại đa số học sinh ở độ tuổi từ 3 đến 5 tuổi đến trường (năm học 2011 - 2012: 100% học sinh 5 tuổi và 4 tuổi, 98,2% học sinh 3 tuổi đến trường). Giáo dục mầm non là một bộ phận của giáo dục phổ thông: trường cấp 1 hay tiểu học (école primaire) gồm trường mẫu giáo (ẻcole matemelle) và trường sơ học (école élémentaire).

1. Về giáo dục cơ sở

- Dù Tiểu học và trung học cơ sở được xếp thuộc hai giai đoạn khác nhau nhưng xu thế gần đây coi 2 cấp học này là hai phần của một giai đoạn giáo dục thống nhất - giáo dục cơ sở với nhiều biện pháp tăng cường tính kết nối, thống nhất của nó. Có thể thấy rõ xu thế này qua việc xây dựng "Nền tảng chung về năng lực và kiến thức bắt buộc cho giáo dục bắt buộc” (do Thủ tướng Pháp ban hành bằng pháp lệnh năm 2006 theo yêu cầu của Luật Fillon 23/4/2005, quy định chi tiết các năng lực mà học sinh cần phải nắm được ở cuối giáo dục bắt buộc - từ đây chúng tôi viết tắt là SOCCOM). Với sự kiện này "lần đầu tiên người ta xuất phát từ ý tưởng coi trường tiểu học và trường sơ trung là những phần của cùng một tổng thể quá trình học tập thống nhất" (O. Rey 2010). Cải cách từ 2016 tiếp tục xu hướng này. Kết nối giữa tiểu học và THCS chặt chẽ hơn: một văn bản chương trình chung thống nhất; lớp 4, 5 của tiểu học và lớp 6 của trung học cơ sở được xếp trong cùng một giai đoạn với chương trình chung.

Thậm chí có nhiều ý kiến đề xuất hình thành "École du socle commun" - trường cơ sở tức là hình thành bậc giáo dục cơ sở thống nhất, gồm cả tiểu học và trung học cơ sở: Ví dụ đề xuất của Uỷ ban Thélot 2004, Hội đồng cao cấp đánh giá giáo dục trong báo cáo đánh giá trường sơ trung năm 2010 và báo cáo về thực hiện SOCCOM năm 2011, hay đề xuất của hạ nghị sĩ Frédéric Reiss trong báo cáo "Quelle direction pour l’école du XXIe siècle" 9/2010...

2. Về phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông

Chương trình giáo dục phổ thông Pháp trước đây gồm nhiều hệ thống trường song song, phân tầng theo đối tượng: hệ thống "lycée" cũ đảm nhận đào tạo cho tầng lớp "tinh hoa", thời gian đào tạo dài, hướng tới bằng tú tài và giáo dục đại học; hệ thống tiểu học đảm nhiệm giảng dạy cho tầng lớp "bình dân", thời gian đào tạo ngắn, dành cho học sinh tham gia sớm vào đời sống xã hội; hệ thống giáo dục nghề. Hàng loạt cải cách liên tục được tiến hành, đặc biệt từ những năm năm mươi của thế kỉ trước, dẫn đến sự hình thành hệ thống giáo dục Pháp như hiện tại:

- Giai đoạn Tiểu học và trung học cơ sở, chương trình giáo dục là như nhau với đa số học sinh, không phân luồng từ những năm 70 của thế kỉ trước theo luật Haby 1975, ngoại trừ một số nhỏ học sinh học quá kém, học sinh khuyết tật học trong một số lớp đặc biệt.

- Bậc cao trung (lycée) phân luồng rõ, chuẩn bị cho học lên (gần như dự bị đại học) hoặc tham gia ngay vào thị trường lao động, gồm 3 luồng tương ứng với 3 loại hình lycée:

+ Trung học phổ thông đại cương (lycée général) định hướng học tiếp đại học;

+ Trung học phổ thông công nghệ (technologique) định hướng cao đẳng nghề - kĩ thuật viên cao đẳng hay đại học nghề);

+ Trung học phổ thông nghề/chuyên nghiệp (professional) đào tạo nghề.

Cuối trung học cơ sở, học sinh lựa chọn một trong hai luồng, hoặc Trung học phổ thông đại cương và công nghệ, hoặc Trung học phổ thông chuyên nghiệp:

- Hướng Trung học phổ thông đại cương và công nghệ: Năm học lớp 10 chung nhằm nâng cao nền tảng văn hoá cơ bản, khám phá những lĩnh vực mới và giúp định hướng nghề nghiệp. Từ lớp 11, học sinh được chọn hoặc theo luồng đại cương và hoặc theo luồng công nghệ, đồng thời phân nhánh nhỏ hơn (phân ban). Luồng Trung học phổ thông đại cương gồm 3 ban tú tài: Khoa học, Văn chương, kinh tế - xã hội. Luồng Trung học phổ thông kĩ thuật gồm 8 ban tú tài, chia theo 2 hướng sản xuất và dịch vụ: Khoa học và Công nghệ công nghiệp và phát triển bền vững (STI2D - 4 chuyên ngành), Khoa học và Công nghệ design và nghệ thuật ứng dụng (STD2A), Khoa học và Công nghệ phòng thí nghiệm (STL - 2 chuyên ngành), Khoa học và Công nghệ quản lí (STG - 2 chuyên ngành), Khoa học và Công nghệ sức khỏe và xã hội (ST2S), Khoa học và Công nghệ nông nghiệp và sinh vật (STAV), Khách sạn, Kĩ thuật âm nhạc và khiêu vũ (TMD).

- Hướng Trung học phổ thông chuyên nghiệp/nghề, học sinh có thể lựa chọn lộ trình học 2 năm lấy chứng chỉ nghề (trình độ V theo khung trình độ đào tạo quốc gia) hoặc 3 năm thi lấy bằng tú tài nghề với khoảng 80 chuyên ngành của tú tài nghề, 200 chuyên ngành của chứng chỉ nghề. Khoảng một nửa HS theo học Trung học phổ thông chuyên nghiệp là học sinh đã từng bị ở lại lớp, học muộn. Ngoài số theo học tại Trung học phổ thông chuyên nghiệp, khoảng ¼ học sinh chọn chế độ vừa học vừa làm (các apprentis) theo hợp đồng liên kết giữa một doanh nghiệp và một trung tâm đào tạo (CFA), chuẩn bị thi chứng chỉ nghề hoặc tú tài nghề.

Kết thúc lycée, đa số học sinh tham dự kì thi tốt nghiệp và nhận bằng tú tài (baccalauréat). Bằng tú tài ở ba luồng (tú tài đại cương, tú tài kĩ thuật hay tú tài nghề) là tương đương nhau (trình độ IV).

Xu hướng vài chục năm gần đây: Giáo dục nghề nghiệp được coi là bộ phận của giáo dục phổ thông, chủ yếu ở giai đoạn Trung học phổ thông, do Bộ giáo dục quản lí (trừ một số ít trực thuộc Bộ Nông nghiệp); tìm kiếm sự cân bằng giữa các luồng, các ban của cùng loại hình, tăng cường liên thông nhằm đáp ứng những nhu cầu khác nhau. Những giải pháp đưa ra theo hướng này: thay đổi số năm đào tạo, chương trình giáo dục, về nội dung đào tạo hay môn tự chọn... Ví dụ trước đây, việc đào tạo nghề phức tạp hơn, thường phải qua bằng nghề bậc thấp trước khi liên thông sang tú tài nghề, học sinh phải học 4 năm. Việc hình thành lộ trình đào tạo tú tài nghề 3 năm đã thu hút đông học sinh, nâng tổng số học sinh theo hướng tú tài nghề tăng thêm hơn 300 ngàn học sinh trong giai đoạn 2005 - 2015, đạt tới 80,6% nhóm theo hướng nghề năm 2015...

Những số liệu dưới đây về đầu vào và đầu ra các luồng, các ban khác nhau cho thấy rõ hơn tính hợp lí của mô hình phân luồng này.

Bảng 1. Một vài số liệu về phân luồng trong bậc Trung học phổ thông (2015)

                                                                                                   gd phap

                                                                                                 fr edu

Đa số học sinh Trung học phổ thông đại cương học tiếp, chủ yếu là trong các lộ trình đào tạo dài như cử nhân, kĩ sư, chuyên ngành...: số liệu đăng kí năm 2014 cho thấy khoảng 2/3 đăng kí học đại học tổng hợp, 1/5 theo học nghề 2 năm. Ban tú tài văn chương có tỉ lệ đăng kí học hệ cử nhân đúng ngành cao nhất. Ban khoa học đăng kí nhiều ngành nghề khác nhau. Năm 2015, số tú tài công nghệ chủ yếu đăng kí kĩ thuật viên cao đẳng 2 năm (41,5%), khoảng 1/3 đăng kí học đại học (trong đó 1/3 là học đại học công nghệ 2 năm). Khoảng 1/3 số tú tài nghề đăng kí học tiếp, trong đó chủ yếu là học kĩ thuật viên ngắn hạn.

Mặt khác, hệ thống đảm bảo sự liên thông, khả năng chuyển đổi giữa các luồng. Cuối lớp 10, một tỉ lệ nhỏ học sinh chuyển từ Trung học phổ thông đại cương và công nghệ sang Trung học phổ thông nghề. Giai đoạn đại học và cao đẳng, nhiều học sinh học hệ ngắn hạn 2 năm chuyển tiếp học cử nhân nghề 3 năm và có thể tiếp tục học lên.

Một trong những điểm đáng lưu ý trong hệ thống Trung học phổ thông gắn với tạo khả năng liên thông và đào tạo nghề: Nhiều lycée cũng đảm nhận đào tạo một phần giáo dục sau trung học ví dụ các lớp "Dự bị thi trường lớn" (tương đương 2 năm đầu đại học với yêu cầu cao hơn để chuẩn bị thi vào các trường "lớn") hay đào tạo kĩ thuật viên cao đẳng (BTS).

Xét từ góc độ phân luồng, do nâng độ tuổi giáo dục bắt buộc, tuyệt đại đa số học sinh theo học trung học cơ sở. Nhiều ý kiến nghi ngờ hiệu quả của trường sơ trung thống nhất, đề xuất việc quay trở lại với việc phân luồng sớm, ngay từ đầu hay giữa cấp sơ trung (tương tự như giai đoạn những năm 1980, đầu 1990). Năm 2011 - 2012, ở cuối nhiệm kì và chuẩn bị cho đợt tranh cử mới, Tổng thống Sarkozy đã đề cập tới việc này, đề xuất việc đa dạng hoá, cá nhân hoá các lộ trình học, tính tới việc phân luồng ngay từ giữa bậc sơ trung nhưng gặp phải sự phản đối mạnh mẽ của công luận và các công đoàn. Luật Giáo dục 2013 tiếp tục khẳng định không phân luồng đến cuối bậc sơ trung. Những giải pháp đưa ra gần đây chủ yếu gắn với việc tăng cường hướng nghiệp, tạo các tự chọn mang tính hướng nghiệp ở giai đoạn này.

3. Về phân chia giai đoạn trong GDPT

Từng cấp học lại được tổ chức thành các giai đoạn (cycle) từ một đến 3 năm học với vai trò, mục tiêu của giai đoạn như mô tả trong Bảng 3.

                                                                                gd fr 1

Dù có truyền thống lâu đời, theo xu hướng tập trung, thống nhất nhưng nền giáo dục Pháp thường xuyên, liên tục có những vận động, thay đổi, cải cách, đổi mới để đáp ứng nhu cầu luôn biến động của xã hội, đặc biệt là từ nửa cuối thế kỉ XX. Chương trình GDPT các cấp học, các môn học cũng có những thay đổi, phát triển tương ứng. Có thể nêu một vài mốc thay đổi lớn gần đây:

- Chương trình cấp Tiểu học: 1995 – 2002 - 2008 - 2016

- Chương trình cấp trung học cơ sở: 1997- 2005 - 2008 - 2016.

Khoảng thời gian tồn tại của một chương trình hiện tại nói chung không dài, dưới 10 năm. Những thay đổi lớn về chương trình thường là hệ quả của các cải cách các cấp học, sau các báo cáo, tranh luận xã hội lớn, có thể do tác động trong nước hay quốc tế, của giới chính trị, khoa học... và thường gắn với những nỗ lực nhằm giải quyết những vấn đề đặt ra. Ví dụ thay đổi chương trình trong những năm 1990 gắn với Luật Giáo dục 1989 và sự ra đời của Hội đồng quốc gia về chương trình (hoạt động từ 1990 - 2005), chương trình 2008 gắn với luật 2005 và SOCCOM, chương trình 2016 là hệ quả của Luật Giáo dục 2013. Hay sự thay đổi chương trình giáo dục khoa học cấp Tiểu học và các cấp học sau đó trong những năm 2000 phần lớn là do tác động của các nhà Khoa học, đặc biệt là của Viện Hàn lâm Khoa học. Cải cách chương trình cấp trung học phổ thông 2010 - 2013 gắn với cải cách toàn diện bậc học: xác định lại tính chất các ban của trung học phổ thông đại cương, đặc biệt là ban Văn chương; cấu trúc lại các ban của trung học phổ thông công nghệ thành 8 ban; cơ cấu lại trung học phổ thông nghề với lộ trình cơ bản 3 năm để tương đồng với các loại hình trung học phổ thông khác...

Những thay đổi trong chương trình thường được thực hiện theo cấp học (mầm non, tiểu học, sơ trung, cao trung) và có thể là không phải đồng thời với tất cả các môn học. Có thể có những thay đổi, điều chỉnh với chương trình một môn nhiều lần liên tiếp, ví dụ chương trình Lí - Hoá cấp sơ trung thay đổi liên tục các năm 2005, 2006, 2007, 2008.

Vấn đề xem xét lại tổng thể và thường xuyên các Chương trình giáo dục đã được Collège de France đưa ra năm 1985 với mục tiêu loại bỏ các nội dung lạc hậu, đưa vào các nội dung mới, cập nhật và được Hội đồng quốc gia chương trình những năm 90 nhắc lại (Raulin 2006). Hiến chương về chương trình năm 2013 một mặt khẳng định sự cần thiết phải ổn định chương trình, mặt khác cũng nhấn mạnh "việc xem xét lại thường xuyên là thiết yếu, sao cho các chương trình có thể vận động bình thường và có kế hoạch". Chống lại sự thay đổi chỉ theo ý chí chính trị, Hiến chương cũng khẳng định những sự thay đổi chương trình cần dựa trên các nghiên cứu chỉ rõ:

- Sự tiến triển của các tri thức hay các hoạt động thực tiễn tham chiếu đòi hỏi cần phải thay đổi nội dung dạy học;

- Những thay đổi quan trọng trong kinh tế - xã hội hay văn hoá dẫn tới việc phải đưa vào các đối tượng dạy học mới;

- Các khó khăn đặc biệt thường xuyên gặp phải trong quá trình học của học sinh, dù là do không thích hợp hay có ảnh hưởng tới sự bình đẳng trong giáo dục.

Đã xem 6 lần

Đăng ký nhận email

Đăng ký email để có thể có được những cập nhật mới nhất về tải liệu được đăng tải trên website

Tập san đã phát hành