Thứ sáu, 03 Tháng 7 2015 00:00

Các hệ thống tố tụng hành chính trên thế giới

Quan điểm của Đảng và Nhà nước về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 được xác định tại Nghị quyết số 49/NQ/TW ngày 02/6/2005. Qua thực tiễn thi hành Luật Tố tụng hành chính trong thời gian qua cho thấy, một số quy định đã bộc lộ những bất cập, hạn chế nhất định dẫn đến việc khiếu nại hành chính thường tăng nhưng khiếu kiện hành chính lại ít nên xét về mặt hiệu quả hoạt động của tòa hành chính là chưa đạt được trong bối cảnh hội nhập và phát triển trong giai đoạn hiện nay. Chính vì vậy, việc nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của các nước đối với việc giải quyết khiếu kiện trên thế giới kết hợp với tình hình thực tiễn ở Việt Nam góp phần vào quá trình xây dựng các chế định liên quan đến dự án Luật tố tụng hành chính là rất cần thiết.

Có xem tố tụng hành chính là tổng thể các khiếu kiện của công dân tiến hành tại tòa án nhằm phản đối lại các cơ quan hành chính nhà nước nhằm bảo vệ được các quyền tự do, các lợi ích và chống lại sự vi phạm, lạm quyền của các cơ quan quản lý. Bên cạnh đó thông qua những khiếu kiện, tòa án có thể buộc các cơ quan hành chính phải tôn trọng tính hợp hiến, hợp pháp cũng như việc đòi bồi thường thiệt hại nếu có. Tuy nhiên, việc kiểm soát hoạt động hành chính theo Luật tố tụng hành chính cần phải bảo đảm các yêu cầu cụ thể như sau:

Thứ nhất, tòa án phải độc lập với Chính phủ và các cơ quan hành chính nhà nước trong quá trình giải quyết khiếu kiện được thực hiện tại tòa án.

Thứ hai, việc xét xử của Tòa án phải đảm bảo các quy định của pháp luật và kiểm tra sự tông trọng các quy định của pháp luật đối với các cơ quan hành chính nhà nước.

Thứ ba, Tòa án kiểm tra việc ban hành các quyết định hành chính do cơ quan hành chính nhà nước ban hành, đây được xem là khâu hậu kiểm.

Việc xây dựng các chế định trong Luật Tố tụng hành chính cần đảm bảo các quyền và các điều kiện cần thiết dành cho cơ quan hành chính giúp họ thực hiện tốt chức năng, nhiệm cụ của mình đối với các hoạt động dịch vụ công. Tuy nhiên, cũng cần phải đảm bảo sự cân bằng giữa việc tôn trọng pháp luật, các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Đây là vấn đề tồn tại trong hệ thống tài phán hành chính của các nước chưa thể khắc phục được.

1. Hệ thống Pháp

Hệ thống Pháp là căn cứ phân chia quyền lực hành chính và quyền lực tư pháp trên cơ sở Luật ngày 24/8/1790 và Sắc lệnh ngày 16 tháng Hoa quả (3) năm thứ III tính theo lịch Cộng hoà (tức là năm 1794). Tuy nhiên, để đảm bảo ranh giới giữa hai ngành hành chính và tư pháp, hệ thống Pháp không giao cho các Tòa án thường khả năng xét xử các cơ quan hành chính mà điển hình là các nước như Thuỵ Điển, Hy Lạp.v.v… Các tòa án hành chính trong hệ thống Pháp thường được giao xét xử đối với các khiếu kiện về tính hợp pháp và khiếu kiện đòi bồi thường. Các tòa án hành chính này độc lập hoàn thoàn với các tòa án tư pháp.

Cơ quan tài phán hành chính phải đảm bảo các nguyên tắc pháp lý khi tiến hành toàn bộ trình tự tố tụng hành chính trong việc xem ts đơn khiếu kiện của công dân, đây là yêu cầu bắt buộc đối với thẩm phán hành chính. Tòa án cấn trên có quyền hủy bản án và xem xét lại việc khiếu nại của công dân đối với những quyết định của tòa án cấp dưới bị kháng nghị khi có những dấu hiệu sai lầm nghiêm trọng do tòa án hành chính không tôn trọng các nguyên tắc tố tụng.

Hội đồng nhà nước tiến hành giải quyết một vụ khiếu kiện bước đầu phải thông qua giai đoạn thẩm cứu, bởi giai đoạn này buộc phải tiến hành việc nghiên cứu hồ sơ khởi kiện và đưa ra các phán quyết trên cơ sở các nguyên tắc trong quá trình thẩm cứu. Sau khi các thành viên của Hội đồng nhà nước đã xem xét kỹ đơn điện, Hội đồng đưa ra các phán quyết của mình trên cơ sở văn bản thỏa nhận xét của các bên đương sự; Nguyên tắc về đối chất trong giai đoạn thẩm cứu liên quan trực tiếp đến công dân khiếu nại, tòa án không có quyền nêu ra một yết tố, một lập luận hay sự khẳng định của một bên nào mà không thông báo cho bên kia biết nhằm bảo vệ quyền tự bào chữa của các đương sự. Điều đặc biệt lưu ý là trong tố tụng hành chính tòa án chỉ đóng vai trò chỉ đạo chứ không tham tham gia với vai trò của một bên đương sự như trong tố tụng dân sự.

Việc xem xét một vụ việc từ khi có đơn khiếu nại đến khi ra Hội đồng nhà nước ra quyết định xét xử cần phải đảm bảo các nguyên tắc trên.

Hội đồng nhà nước nhận được đơn đòi hủy bỏ quyết định hành chính hoặc bồi thường cần phải được đánh số theo thứ tự gửi đến, ghi rõ ngày nhận đơn. Đối với những đơn có nhiều nội dung khiếu nại cần phải được phân tích vào tóm tắt nội dung khiếu nại trong quá trình thụ lý hồ sơ. Trong đơn phải nêu rõ lý do hủy quyết định hành chính hoặc đòi bồi thường nhằm thuận hướng nội dung khiếu nại đến các tiểu ban có thẩm quyền giải quyết hoặc nghiên cứu lý do tranh chấp.

Giai đoạn phán quyết diễn ra công khai thông qua hoạt động nghiên cứu lại vụ việc, đọc lại toàn bộ hồ sơ liên quan đến vụ việc của Ủy viên Chính phủ. Ủy viên chính phủ xác định những khó khăn cần giải quyết, phương pháp giải quyết của Hội đồng nhà nước, các nguyên tắc pháp lý cần áp dụng đối với mỗi quyết định hành chính có khiếu nại và cách thức xét xử từ trước đến nay đối với những vụ việc tương tự.

Giai đoạn phán quyết chỉ được tiến hành sau khi ghi vào lịch trình các vụ việc đã được kết luận trong một buổi xét xử trên cơ sở dự thảo kết luận vụ Ủy viên Chính phủ. Thông thường giai đoạn phán quyết thường diễn ra một cách công khai theo đúng các trình tự tiến hành tại phiên tòa.

Trong giai đoạn phán quyết có một bước hoàn toàn bí mật đưa ra phán quyết trên cơ sở thống nhất với kết luận của Ủy viên Chính phủ để đưa ra bản án. Trong trường hợp có sự bất đồng ý kiến thì báo cáo viên đọc dự thảo quyết định phải trình bày rõ lý do của sự bất đồng với Ủy viên Chính phủ. Dự thảo quyết định sẽ được đưa ra lấy ý kiến bằng phiếu kín.  Quyết định của Hội đồng nhà nước được công bố sau 15 ngày và niêu yết công khai.

Việc kiểm tra có tính chất chính trị trong việc giải quyết khiếu kiện hành chính có tính khách quan hơn khi được thực hiện và bảo đảm bởi tính độc lập của một loại tòa án

Về phía người dân, Tòa án hành chính được thực hiện và bảo đảm tính khách quan trên cơ sở bảo đảm tính độc lập trong quá trình giải quyết khiếu kiện hành chính. Trong khi đó về phía cơ quan hành chính sự hiểu sâu trong lĩnh vực quản lý công, tôn trọng các ưu quyền của cơ quan hành chính của tòa án hành chính là rất cần thiết cho sự vận hành và bảo đảm lợi ích của cơ quan hành chính. Tuy nhiên, để đảm bảo quyền lợi của các bên trong quá trình tham gia các vụ khiếu kiện hành chính thì thẩm phán phải là người hiểu biết sâu về hoạt động hành chính công và độc lập với cơ quan hành chính, đây là điểm hạn chế của hệ thống Pháp. Bên cạnh đó, việc áp dụng hệ thống sẽ có quá nhiều tranh chấp về thẩm quyền giữa toà án hành chính và toà án tư pháp. Chính vì vậy mà cũng cần áp dụng án lệ và văn bản để giải quyết vấn đề phức tạp này.

Theo quy định án lệ của Pháp thì tòa án hành chính sẽ không xét xử đối với những vi phạm nghiêm trong xâm phạm đến quyền sở hữu hoặc một quyền tự do cơ bản trái với bản chất của hoạt động hành chính, hoặc khi hành động trong những điều kiện của một pháp nhân tư, cơ quan hành chính. Tuy nhiên, nhiều văn bản liên quan đến pháp nhân công quyền đã trao thẩm quyền cho Toà án tư pháp cả về những vụ việc kiện về lạm quyền hoặc bồi thường thiệt hại.

2. Hệ thống hỗn hợp

Trong mà các nước có Các nước Đức, ý, Hà Lan, Lucxămbua, Phần Lan đang áp dụng hệ thống hỗn hợp, trao quyền cho tòa án hành chính xét xử  các vụ án liên quan đến tính hợp pháp, còn đối với những vụ việc đòi bồi thường thuộc về tòa án tư pháp.

Theo hệ thống hỗ hợp khi cơ quan hành chính hoạt động liên quan đến các hoạt đông kinh tế, thương mại, ký hết các hợp đồng dân sự … có gây ra thiệt hại thì phải giải quyết theo tòa án tư pháp, còn khi cơ quan hành chính hoạt động với tư cách là pháp nhân công quyền theo chức năng, nhiệm vụ của cơ quan hành chính nhà nước quyền lập quy, ban hành các văn bản bắt buộc thi hành thì việc kiểm tra tính hợp pháp phải thuộc về cơ quan tài phán hành chính. Tuy nhiên, sự phân chia thẩm quyền khiếu kiện về về tính hợp pháp và khiếu kiện về bồi thường cũng gặp nhiều khó khăn bởi ranh giới giữa khiếu kiện về tính hợp pháp và khiếu kiện đòi bồi thường là không rõ ràng. Tương tự về nguyên tắc của tòa án hành chính ở Italia cũng chỉ được trao thẩm quyền xét xử khiếu kiện về tính hợp pháp nhưng trong một số trường hợp, toà án hành chính xét xử cả vấn đề bồi thường khi cơ quan hành chính từ chối thi hành một quyết định tư pháp.

3. Hệ thống Ăng -lô Xắc -xông

Việc phán quyết về hoạt động hành chính ở những nước theo hệ thống Ăng lô xắc xông  như Anh quốc, Hoa Kỳ và nhiều nước châu Phi như Sênegan, Bờ Biển Ngà..v.v... được giao cho tòa án tư pháp. Cơ quan hành chính không được hưởng bất cứ sự đặc cách nào trước cơ quan tài phán. Đây thể hiện sự gần gũi giữa tòa án và các bên đương sự, đồng thời đảm bảo tính khách quan của hoạt động xét xử hành chính bởi tòa án tư pháp độc lập với cơ quan hành pháp.

Tuy nhiên, cũng có quan điểm cho rằng tòa án hành chính của hệ thống Ăng lô xắc xông chỉ bảo vệ các quyền và lợi ích của công dân mà không quan tâm đến yêu cầu quản lý của các cơ quan hoạt động dịch vụ công và có các tác động khác làm hạn chế thẩm quyền của tòa án trong các vụ việc khiếu kiện hành chính. Tuy nhiên, không phải lúc nào tòa án cũng giải quyết tốt các khiếu kiện hành chính bởi thẩm phán tòa án hành chính không hiểu sâu về các hoạt động hành chính công.

Một thực tế đặc ra đối với các nước theo hệ thống Ăng -lô Xắc –xông là công tác quản lý nhà nước ngày càng can thiệp nhiều vào lĩnh vực kinh tế xã hội đã dần được chấp nhận và tạo ra các thiết chế chuyên biệt để giải quyết các tranh chấp hành chính do việc công dân phản đối quyết định của cơ quan hành chính nhà nước. Tuy nhiên, từ khoảng năm chục năm trở lại đây, sự can thiệp ngày càng nhiều của các cơ quan công quyền vào các hoạt động kinh tế - xã hội, đã thúc đẩy những nước này tạo ra nhiều thiết chế chuyên biệt để giải quyết tranh chấp hành chính.

Theo Luật hành chính chuyên biệt ở Vương Quốc Anh không phải cơ quan tài phán hành chính nào cũng được coi là cơ quan xét xử trên cơ sở về tính hợp pháp và tính công bằng. Các cơ quan tài phán có năng lực lôn giải quyết các khiếu kiện được các đương sự thỏa mãn và đa số các tranh chấp được chấm dứt ngay từ giai đoạn đầu. Còn đối với các giai đoạn thứ hai lại áp dụng Luật hành chính chung, các tranh chấp được thẩm phán tòa án cấp thượng thẩm, tòa phúc thẩm, tòa tối cao xét xử kháng cáo đối với quyết định của cơ quan tài phán hành chính đã xét xử sơ thẩm về tính hợp pháp của các quyết định hành chính bị khiếu kiện. Như vậy, có thể thấy việc giải quyết khiếu kiện của hệ thống Ăng lô xắc xông hiệu quả hơn so với giải quyết khiếu kiện của hệ thống hỗ hợp.

Qua phân tích trên về mô hình các hệ thống tố tụng hành chính trên thế giới giúp cho các đại biểu có được những thông tin và lựa chọn chính xác trong việc xây dựng dự thảo Luật Tố tụng hành chính.

Đã xem 869 lần

Đăng ký nhận email

Đăng ký email để có thể có được những cập nhật mới nhất về tải liệu được đăng tải trên website

Tập san đã phát hành